उज्जैन : 2028 मध्ये होणाऱ्या सिंहस्थ महाकुंभाच्या पार्श्वभूमीवर उज्जैन शहरात रस्ते रुंदीकरणाची कामे सुरू आहेत. या कामादरम्यान सती गेट परिसरातील सुमारे 170 वर्षे जुन्या खडे हनुमान मंदिराचा मुद्दा चर्चेत आला आहे. रस्ता रुंदीकरणासाठी मंदिराची वास्तू हटवण्यात आली असली, तरी मंदिरातील सुमारे 8 फूट उंच हनुमानाची उभी मूर्ती हलवण्याचे प्रशासनाचे प्रयत्न सलग चार दिवस अपयशी ठरले आहेत. आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर करूनही मूर्ती आपल्या मूळ जागेवरून इंचभरही हलली नसल्याने या घटनेची शहरात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे.

उज्जैनमधील कंठाल चौक ते छत्री चौक या मार्गाच्या रुंदीकरणाचे काम सिंहस्थ महाकुंभाच्या तयारीचा एक भाग आहे. मदनलाल शर्मा मार्गावरील सती गेटजवळ, नई पैठ आणि छत्री चौकाच्या परिसरात हे खडे हनुमान मंदिर आहे. उपलब्ध कागदपत्रे आणि स्थानिक माहितीनुसार, या मंदिराची स्थापना सुमारे 1857 च्या काळात झाल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे मंदिराला 170 वर्षांहून अधिक जुना इतिहास असल्याचा दावा केला जातो.

रस्ता रुंदीकरणासाठी 4 आणि 5 सप्टेंबर रोजी महापालिकेच्या पथकाने मंदिराची वास्तू हटवण्याची कारवाई सुरू केली. मंदिराची इमारत पाडल्यानंतर मूर्तीचे स्थलांतर करण्याचे काम प्रशासनासमोर होते. मात्र, मूर्ती हलवताना अडचणी निर्माण झाल्या. विविध तांत्रिक उपाय आणि यंत्रसामग्रीच्या मदतीने मूर्ती उचलण्याचे तसेच जागेवरून हलवण्याचे प्रयत्न करण्यात आले. मात्र, चार दिवसांत करण्यात आलेले चारही प्रयत्न निष्फळ ठरल्याचे सांगितले जात आहे.

या घटनेमागे नेमके कारण काय आहे, याचा शोध आता घेतला जात आहे. पुरातत्त्व तज्ज्ञांच्या मते, मूर्ती ज्या दगडापासून तयार करण्यात आली आहे तो अत्यंत मजबूत असण्याची शक्यता आहे. याशिवाय मूर्तीचा पाया जमिनीखाली किती खोलवर आहे, त्याची रचना कशी आहे आणि ती नेमकी कोणत्या पद्धतीने स्थापित करण्यात आली आहे, याची माहिती अद्याप स्पष्ट झालेली नाही. त्यामुळे केवळ यंत्रसामग्रीच्या जोरावर मूर्ती हलवणे शक्य झाले नसावे, अशी शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

दरम्यान, हनुमानाच्या या मूर्तीच्या प्राचीनतेबाबतही नवीन चर्चा सुरू झाली आहे. काही पुरातत्त्व तज्ज्ञांनी मूर्तीच्या शिल्पशैलीचा संबंध परमार राजवंशाच्या काळाशी जोडण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. तसेच राजा भोज यांच्या काळाशीही तिचा संबंध असू शकतो, अशी शक्यता चर्चेत आहे. जर भविष्यातील पुरातत्त्वीय तपासणीत हे सिद्ध झाले, तर मूर्तीचे वय 170 वर्षांपेक्षा कितीतरी अधिक असल्याचे स्पष्ट होऊ शकते. काही ठिकाणी मूर्ती सुमारे 1000 वर्षे जुनी असल्याची चर्चा होत असली, तरी या दाव्याला सध्या अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुष्टी मिळालेली नाही.

या पार्श्वभूमीवर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण अर्थात ASI विभागाचेही लक्ष या प्रकरणाकडे गेले आहे. मंदिराशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी, उपलब्ध कागदपत्रे आणि मूर्तीच्या स्थापत्य वैशिष्ट्यांची तपासणी केली जात आहे. मूर्तीचा नेमका कालखंड निश्चित करण्यासाठी तिच्या दगडाची रचना, शिल्पशैली, पाया आणि इतर पुरातत्त्वीय बाबींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरणार आहे.

सध्या मंदिराची मुख्य वास्तू हटवण्यात आली असली, तरी हनुमानाची मूर्ती तिच्या मूळ जागेवरच सुरक्षित आहे. मूर्तीला कोणतीही हानी होऊ नये यासाठी प्रशासनाकडून तात्पुरता मंडप उभारण्यात आला आहे. त्यामुळे रस्ता रुंदीकरणाचे काम आणि मूर्तीचे संरक्षण या दोन्ही बाबी प्रशासनासाठी महत्त्वाच्या ठरल्या आहेत.

स्थानिक भाविक मात्र या घटनेकडे श्रद्धेच्या दृष्टीने पाहत आहेत. हनुमानाची मूर्ती स्वतःची जागा सोडण्यास तयार नाही, अशी भावना अनेक भाविक व्यक्त करत आहेत. मूर्ती हलवण्याचे प्रयत्न अयशस्वी झाल्याची बातमी पसरल्यानंतर मंदिर परिसरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची उत्सुकता वाढली आहे.

या प्रकरणामुळे प्रशासनासमोर आता दुहेरी आव्हान उभे राहिले आहे. एकीकडे सिंहस्थ महाकुंभाच्या पार्श्वभूमीवर शहरातील वाहतूक व्यवस्था सुधारण्यासाठी आणि रस्ते रुंदीकरणाचे काम पूर्ण करण्याची गरज आहे, तर दुसरीकडे या मूर्तीचे धार्मिक आणि संभाव्य ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन तिचे जतन करणेही आवश्यक आहे.त्यामुळे खडे हनुमान मंदिरातील मूर्ती नेमकी कोणत्या काळातील आहे, तिचा पाया जमिनीखाली किती खोल आहे आणि ती हलवता न येण्यामागे तांत्रिक कारण काय आहे, याची अधिकृत तपासणी आता निर्णायक ठरणार आहे. ASI आणि संबंधित तज्ज्ञांच्या तपासणीनंतरच या मूर्तीच्या इतिहासाबाबत आणि पुढील स्थलांतराबाबत अंतिम चित्र स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे.