श्रावण सोमवारी शिवलिंगावर ‘शिवामूठ’ का अर्पण केली जाते? जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व आणि पौराणिक श्रद्धा

हिंदू धर्मात श्रावण महिना हा भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. त्यातच श्रावणातील प्रत्येक सोमवार भगवान शंकराला समर्पित असल्याने या दिवसाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त होते. या दिवशी भाविक शिवलिंगावर जलाभिषेक करतात, बेलपत्र, फुले, दूध आणि विविध पूजासाहित्य अर्पण करून महादेवाची आराधना करतात. महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये यासोबतच ‘शिवामूठ’ अर्पण करण्याची परंपराही श्रद्धेने पाळली जाते.

मात्र, शिवलिंगावर शिवामूठ अर्पण करण्यामागे नेमकी श्रद्धा काय आहे? या परंपरेचे धार्मिक महत्त्व काय? आणि श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी वेगवेगळे धान्य का अर्पण केले जाते? जाणून घेऊया...

‘शिवामूठ’ म्हणजे नेमकं काय?

शिवामूठ म्हणजे भगवान शिवाला भक्तिभावाने अर्पण केली जाणारी धान्याची मूठ. धान्याला हिंदू धार्मिक परंपरेत अन्न, समृद्धी, संपन्नता आणि जीवनाचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे आपल्या घरातील अन्नधान्यातील काही भाग भगवान शंकराला अर्पण करून ‘अन्नदाता’ परमेश्वराप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची भावना या परंपरेमागे असल्याचे मानले जाते.

महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांमध्ये श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी विशिष्ट धान्याची शिवामूठ अर्पण करण्याची प्रथा आहे. मात्र, कोणते धान्य कोणत्या सोमवारी अर्पण करायचे, यामध्ये कुटुंब, स्थानिक रूढी आणि प्रादेशिक परंपरेनुसार काही फरक आढळतो.

प्रत्येक सोमवारी वेगळे धान्य अर्पण करण्याची परंपरा

काही प्रचलित परंपरांनुसार श्रावणाच्या पहिल्या सोमवारी तांदूळ, दुसऱ्या सोमवारी तीळ, तिसऱ्या सोमवारी मूग आणि चौथ्या सोमवारी जव किंवा जवस अर्पण केले जाते.या धान्यांना धार्मिकदृष्ट्या शुभ मानले जाते. अन्नधान्याच्या माध्यमातून महादेवाला समृद्धी, आरोग्य आणि सुख-समाधानासाठी प्रार्थना केली जाते. काही ठिकाणी पाचवा सोमवार आल्यास त्या दिवसासाठी स्वतंत्र धान्य किंवा आधीच्या परंपरेनुसार शिवामूठ अर्पण केली जाते.मात्र, ही पद्धत सर्वत्र एकसारखी नसते. त्यामुळे आपल्या कुटुंबात पूर्वापार चालत आलेली शिवामूठीची परंपरा असेल, तर त्यानुसार पूजा करण्याला अधिक महत्त्व दिले जाते.

शिवामूठ अर्पण करण्याची पद्धत काय?

श्रावण सोमवारी शिवामूठ अर्पण करण्यापूर्वी शिवलिंगाची विधिवत पूजा केली जाते. सर्वप्रथम शिवलिंगावर पाणी अर्पण करून जलाभिषेक केला जातो. त्यानंतर आपल्या परंपरेनुसार धान्याची एक मूठ घेऊन ती शिवलिंगावर भक्तिभावाने अर्पण केली जाते.

यावेळी ‘ॐ नमः शिवाय’ या पंचाक्षरी मंत्राचा जप केला जातो. त्यानंतर बेलपत्र, फुले आणि नैवेद्य अर्पण करून भगवान शिवाची आरती केली जाते.पूजा करताना मनोभावे प्रार्थना करणे आणि श्रद्धा ठेवणे याला या परंपरेत विशेष महत्त्व आहे.

विवाहित महिला शिवामूठ का अर्पण करतात?

महाराष्ट्रातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये विवाहित महिला श्रावण सोमवारी शिवामूठ अर्पण करून पतीच्या उत्तम आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात, अशी श्रद्धा आहे. तसेच कुटुंबात सुख-शांती, समाधान आणि समृद्धी नांदावी, यासाठीही महिला महादेवाची उपासना करतात.भगवान शिव आणि माता पार्वती यांना आदर्श दाम्पत्याचे प्रतीक मानले जात असल्याने वैवाहिक सुखासाठी शिव-पार्वतीची आराधना करण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी दिसून येते.

कुमारिकाही करतात शिवामूठीची पूजा

काही भागांमध्ये कुमारिका मुलीही श्रावणातील सोमवारी शिवामूठ अर्पण करतात. चांगला जीवनसाथी मिळावा, भविष्यात वैवाहिक जीवन सुखी आणि समृद्ध असावे, अशी मनोकामना करत त्या भगवान शिवाची भक्ती करतात, अशी धार्मिक मान्यता आहे.

पौराणिक श्रद्धेशी काय संबंध?

भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या कथांना श्रावण महिन्याच्या उपासनेशी जोडले जाते. माता पार्वतीने भगवान शिवाला पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केल्याची पौराणिक कथा प्रचलित आहे. त्यामुळे श्रावणातील शिवपूजेला वैवाहिक सुख, मनोकामना आणि कौटुंबिक कल्याणाशी जोडले जाते.

शिवामूठीच्या माध्यमातून अन्नधान्य, निसर्ग आणि जीवनदायी शक्तींबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची भावनाही या परंपरेत दिसून येते.

परंपरेमागे श्रद्धा महत्त्वाची

शिवामूठ अर्पण करण्यामागील विधी आणि धान्यांचा क्रम वेगवेगळ्या कुटुंबांमध्ये बदलू शकतो. त्यामुळे एका विशिष्ट पद्धतीलाच अंतिम किंवा सर्वमान्य धार्मिक नियम मानणे योग्य ठरणार नाही. आपल्या घरातील परंपरा, स्थानिक रूढी आणि श्रद्धेनुसार शिवामूठ अर्पण केली जाते.

थोडक्यात, शिवामूठ ही केवळ धान्याची मूठ नसून अन्न, समृद्धी, कृतज्ञता आणि भगवान शिवावरील भक्तीचे प्रतीक मानली जाते. श्रावण सोमवारी श्रद्धेने महादेवाची पूजा करून शिवामूठ अर्पण करण्याची परंपरा आजही महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये जपली जात आहे.