पुणे : आज बजाज पुणे ग्रँड टूर या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील सायकलिंग स्पर्धेचा चौथा आणि अंतिम दिवस आहे. ही केवळ एक क्रीडा स्पर्धा नसून, भारताच्या क्रीडा संस्कृतीत आणि पुण्याच्या ओळखीत नवा अध्याय लिहिणारी ऐतिहासिक घटना ठरली आहे. पहिल्यांदाच भारतात अशा स्वरूपाची, बहुदिवसीय आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाची सायकलिंग स्पर्धा यशस्वीपणे पार पडत आहे. यामुळे भारताला जागतिक क्रीडा नकाशावर नवे स्थान मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली असून, पुण्यासाठी हे आयोजन दीर्घकालीन संधींचे दार उघडणारे ठरले आहे.
स्पर्धेच्या आयोजनामागील मुख्य उद्देश
बजाज पुणे ग्रँड टूर (Bajaj Pune Grand Tour) या स्पर्धेच्या आयोजनामागे केवळ एक भव्य क्रीडा कार्यक्रम घडवणे हा उद्देश नव्हता, तर भारतात सायकलिंगसारख्या शिस्तबद्ध, आरोग्यदायी आणि पर्यावरणपूरक खेळाला आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठ देणे ही त्यामागची मुख्य भूमिका होती. भारतात क्रिकेट व्यतिरिक्त इतर खेळांनाही तितकेच महत्त्व मिळावे, भारतीय खेळाडूंना जागतिक स्पर्धांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा आणि युवा पिढीला क्रीडाक्षेत्रात करिअरच्या नव्या संधी दिसाव्यात, या व्यापक उद्देशाने ही स्पर्धा आखण्यात आली.याशिवाय, भारत हा केवळ प्रेक्षकांचा देश नसून, उच्च दर्जाच्या क्रीडा स्पर्धांचे यशस्वी आयोजन करणारा देश म्हणून ओळख निर्माण करणे, हाही या आयोजनामागचा महत्त्वाचा हेतू होता.
पुणेच का निवडले गेले?
पुणे शहराची निवड ही योगायोगाने झालेली नाही. पुण्याला दीर्घकाळापासून शैक्षणिक, सांस्कृतिक आणि क्रीडाक्षेत्राची पंढरी म्हणून ओळखले जाते. शहर आणि परिसरातील भौगोलिक रचना – कधी सपाट रस्ते, कधी चढ-उताराचे डोंगराळ मार्ग, तर कधी निसर्गरम्य ग्रामीण पट्टा – सायकलिंगसाठी अत्यंत योग्य आहे. अशा वैविध्यपूर्ण मार्गांमुळे आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या बहुदिवसीय स्पर्धेसाठी पुणे आदर्श ठरले.याशिवाय, पुण्यातील प्रशासकीय यंत्रणा, पोलीस दल, आरोग्य सुविधा, स्वयंसेवी संस्था आणि क्रीडा संघटनांमधील समन्वयही या स्पर्धेच्या यशामागे महत्त्वाचा ठरला. मोठ्या प्रमाणावर होणारे रस्ता व्यवस्थापन, सुरक्षितता, वैद्यकीय मदत आणि नागरिकांचा सहभाग यामुळे पुणे हे आंतरराष्ट्रीय आयोजकांसाठी विश्वासार्ह शहर म्हणून पुढे आले.
पुणे आणि भारताला होणारा आर्थिक फायदा
बजाज पुणे ग्रँड टूरसारख्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला थेट आणि अप्रत्यक्ष असे दोन्ही प्रकारचे फायदे होतात. देश-विदेशातून आलेले सायकलिस्ट, त्यांच्या टीम्स, प्रशिक्षक, तांत्रिक कर्मचारी, मीडिया प्रतिनिधी आणि क्रीडाप्रेमी यांच्यामुळे हॉटेल, लॉज, रेस्टॉरंट, वाहतूक सेवा, स्थानिक दुकाने आणि पर्यटन व्यवसायाला मोठी चालना मिळते.या स्पर्धेमुळे पुणे हे ‘स्पोर्ट्स टुरिझम डेस्टिनेशन’ म्हणून भविष्यात विकसित होण्याची शक्यता आहे. भविष्यात अशाच आणखी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा पुण्यात आल्यास, रोजगारनिर्मिती वाढेल, लघु व मध्यम उद्योगांना संधी मिळेल आणि शहराच्या एकूण आर्थिक विकासाला गती मिळेल.
सामाजिक, आरोग्यदायी आणि पर्यावरणीय परिणाम
या स्पर्धेचा सर्वात मोठा लाभ म्हणजे समाजात निर्माण होणारी सकारात्मक मानसिकता. सायकलिंग हा केवळ खेळ नसून आरोग्यदायी जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग आहे, हा संदेश या निमित्ताने सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचतो आहे. तरुण, विद्यार्थी आणि कामकाजी वर्ग सायकलिंगकडे व्यायाम, वाहतूक आणि छंद म्हणून पाहू लागल्यास, दीर्घकालीन आरोग्य लाभ संभवतात.तसेच, वाहनांऐवजी सायकलचा वापर वाढल्यास प्रदूषण कमी होण्यास मदत होईल. शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक शहराच्या दिशेने पुणे वाटचाल करू शकते, यासाठी अशा स्पर्धा प्रेरणादायी ठरतात.
युवा पिढीसाठी प्रेरणा आणि संधी
आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग स्पर्धा प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाल्यामुळे भारतीय युवा पिढीला क्रीडाक्षेत्रातील नव्या शक्यता दिसू लागतात. केवळ खेळाडूच नव्हे, तर प्रशिक्षक, क्रीडा व्यवस्थापक, फिटनेस तज्ज्ञ, फिजिओथेरपिस्ट, तांत्रिक कर्मचारी अशा विविध करिअरच्या वाटा खुल्या होतात.शाळा, महाविद्यालये आणि क्रीडा अकादम्यांमधून सायकलिंगला प्रोत्साहन मिळाल्यास भविष्यात भारतातून आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे सायकलिस्ट घडण्याची पायाभरणी या स्पर्धेमुळे होऊ शकते.
भविष्यासाठी दिशा
बजाज पुणे ग्रँड टूरचे यश हे केवळ एका वर्षापुरते मर्यादित न राहता, दीर्घकालीन धोरणाचा भाग बनणे आवश्यक आहे. शहरात कायमस्वरूपी सायकल ट्रॅक, सुरक्षित मार्ग, जनजागृती उपक्रम आणि युवकांसाठी प्रशिक्षण सुविधा उभारल्या गेल्या, तर पुणे भारतातील सायकलिंगचे प्रमुख केंद्र बनू शकते.
टीका, विरोधाभास आणि क्रीडासंस्कृतीतील दुहेरी निकष
बजाज पुणे ग्रँड टूरसारख्या आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग स्पर्धेला सुरुवातीला अनेक स्तरांतून टीकेला सामोरे जावे लागले. काही रस्ते तात्पुरते बंद ठेवावे लागले, वाहतुकीत बदल करण्यात आले, काही भागांमध्ये कोंडी झाली—यामुळे नागरिकांचा त्रास झाला, हे वास्तव नाकारता येणार नाही. शहराच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होतो, याची जबाबदारी आयोजक आणि प्रशासनाची आहेच; मात्र या टीकेकडे पाहताना आपल्या क्रीडासंस्कृतीतील एक मोठा विरोधाभास प्रकर्षाने दिसून येतो.
क्रिकेटसाठी मोकळीक, इतर खेळांसाठी नाराजी?
भारत हा क्रिकेटप्रेमी देश आहे, याबाबत कोणताही वाद नाही. एखादा मोठा क्रिकेट सामना जिंकल्यानंतर शहरांमध्ये रॅली निघतात, रस्त्यांवर प्रचंड गर्दी होते, फटाके फोडले जातात, डीजे लावून मध्यरात्रीपर्यंत गोंगाट होतो. अशा वेळीही वाहतूक कोंडी होते, रुग्णवाहिका अडतात, सामान्य नागरिकांना त्रास होतो—मात्र तेव्हा हा त्रास “आनंदाचा भाग” म्हणून स्वीकारला जातो.याच लोकांकडून मात्र सायकलिंग, मॅरेथॉन, किंवा इतर आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांच्या वेळी “रस्ते बंद झाले”, “शहर ठप्प झाले” अशी तीव्र टीका होते. हा दुहेरी निकष आपल्या क्रीडाविषयक मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे.
बदल स्वीकारण्यासाठी लागणारा वेळ
क्रिकेटला आज जे स्थान मिळाले आहे, ते एका दिवसात मिळालेले नाही. दशकानुदशके स्पर्धा, गुंतवणूक, पायाभूत सुविधा आणि सातत्यपूर्ण पाठबळ यामुळे क्रिकेट भारतात रुजले. सायकलिंग किंवा इतर खेळांबाबतही हेच सत्य आहे. अशा स्पर्धा नव्या असल्याने सुरुवातीला अस्वस्थता, गैरसोय आणि टीका होणे स्वाभाविक आहे.मात्र दीर्घकालीन दृष्टीने पाहिले, तर शहर आणि देश पुढे नेण्यासाठी काही तात्पुरत्या असुविधा स्वीकाराव्याच लागतात. आज टीका होत असलेल्या याच स्पर्धा भविष्यात अभिमानाचा विषय ठरू शकतात.
शहरासाठी सहनशीलता आणि क्रीडासाक्षरतेची गरज
ज्या देशाला क्रीडाक्षेत्रात सर्वांगीण प्रगती करायची आहे, त्याने क्रिकेटच्या पलीकडे पाहणे आवश्यक आहे. ऑलिम्पिक, आशियाई क्रीडा स्पर्धा किंवा जागतिक स्तरावरील विविध खेळांमध्ये भारताने दमदार कामगिरी करावी, अशी अपेक्षा असेल तर सायकलिंगसारख्या खेळांसाठीही आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या स्पर्धांचे आयोजन अपरिहार्य आहे.यासाठी नागरिकांमध्ये क्रीडासाक्षरता वाढणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. “आपल्याला काय गैरसोय झाली?” यासोबतच “यामुळे शहर आणि देशाला काय मिळणार?” हा प्रश्न विचारण्याची मानसिकता तयार झाली पाहिजे.
टीकेतून सुधारणा, विरोधातून प्रगती
अर्थात, सर्व टीका चुकीचीच असते असे नाही. वाहतूक नियोजन, माहिती देण्याची पद्धत, पर्यायी मार्गांची व्यवस्था, नागरिकांशी संवाद, या सर्व बाबींमध्ये सुधारणा करण्याची संधी अशा टीकेतून मिळते. पण टीका ही सुधारण्यासाठी असावी, प्रगती रोखण्यासाठी नव्हे.जर प्रत्येक वेळी “त्रास होतो” म्हणून अशा स्पर्धा थांबवल्या, तर भारत कायम एका खेळापुरताच मर्यादित राहील.
निष्कर्ष
क्रिकेटप्रेमी देशात सायकलिंगसारख्या खेळांचे महत्त्व समजायला कदाचित थोडा वेळ लागेल. पण जसा क्रिकेटसाठी शहर थांबते, तसाच थोडासा संयम आणि सहनशीलता इतर खेळांसाठीही दाखवला गेला, तरच भारत खऱ्या अर्थाने क्रीडाक्षेत्रात महासत्ता बनू शकेल.
बजाज पुणे ग्रँड टूर ही स्पर्धा पुण्यासाठी अभिमानाची आणि भारतासाठी आशादायी घटना आहे. क्रीडा, अर्थव्यवस्था, आरोग्य, पर्यावरण आणि युवक सशक्तीकरण या सर्व पातळ्यांवर सकारात्मक बदल घडवण्याची क्षमता या आयोजनात आहे. योग्य नियोजन, सातत्य आणि नागरिकांचा सहभाग राहिला, तर पुणे केवळ एक यजमान शहर न राहता, भारताच्या आंतरराष्ट्रीय क्रीडा ओळखीचे केंद्र बनेल आणि हीच या स्पर्धेची खरी जिंकलेली शर्यत ठरेल.
