उत्सुकता संपली! उद्यापासून श्रावण मासाला सुरुवात; चार श्रावणी सोमवार, प्रत्येक सोमवारची शिवामूठ कोणती? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती

पुणे : हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि भक्तीमय महिन्यांपैकी एक मानला जाणारा श्रावण मास उद्यापासून, 13 ऑगस्ट 2026 पासून सुरू होत आहे. श्रावणाच्या आगमनाची भाविक आतुरतेने वाट पाहत असतात. या महिन्यात मंदिरांमध्ये होणारी विशेष पूजा, शिवलिंगावरील जलाभिषेक, बेलपत्र अर्पण, उपवास-व्रत आणि ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषामुळे सर्वत्र धार्मिक वातावरण निर्माण होते.

श्रावण महिना म्हणजे केवळ उपवास आणि पूजा-अर्चेचा काळ नाही, तर भक्ती, श्रद्धा, निसर्ग आणि संस्कृती यांचा अनोखा संगम मानला जातो. पावसाळ्यामुळे निसर्ग हिरवाईने नटलेला असतो, तर दुसरीकडे मंदिरांमध्ये भगवान शिवाच्या आराधनेत भाविक तल्लीन झालेले दिसतात. विशेषतः श्रावणी सोमवारांना शिवमंदिरांमध्ये पहाटेपासूनच भाविकांची गर्दी पाहायला मिळते.

श्रावण महिना कधी सुरू होणार आणि कधी संपणार?

यंदा श्रावण महिन्याची सुरुवात गुरुवार, 13 ऑगस्ट 2026 रोजी होत आहे. हा पवित्र महिना 11 सप्टेंबर 2026 रोजी समाप्त होईल. त्यामुळे पुढील महिनाभर धार्मिक कार्यक्रम, व्रत-वैकल्ये, उपवास आणि विविध सणांची रेलचेल पाहायला मिळणार आहे.

धार्मिक मान्यतेनुसार श्रावण महिना भगवान शिवाला अत्यंत प्रिय आहे. त्यामुळे या काळात शिवाची मनोभावे पूजा केल्यास पुण्यप्राप्ती होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. अनेक जण या संपूर्ण महिन्यात मांसाहार टाळतात, उपवास करतात आणि दररोज शिवलिंगावर जल अर्पण करतात.

यंदा चार श्रावणी सोमवार

श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवाराला विशेष महत्त्व आहे. सोमवार हा भगवान शिवाचा वार मानला जात असल्याने श्रावणातील सोमवारांना धार्मिक महत्त्व अधिक वाढते. या दिवशी भाविक पहाटे उठून स्नान करून शिवमंदिरात दर्शनासाठी जातात. शिवलिंगावर जल, दूध, बेलपत्र, फुले आणि इतर पूजासाहित्य अर्पण करून अभिषेक केला जातो.

2026 मध्ये श्रावण महिन्यात एकूण चार श्रावणी सोमवार येणार आहेत.

- पहिला श्रावणी सोमवार – 17 ऑगस्ट 2026

- दुसरा श्रावणी सोमवार – 24 ऑगस्ट 2026

- तिसरा श्रावणी सोमवार – 31 ऑगस्ट 2026

- चौथा श्रावणी सोमवार – 7 सप्टेंबर 2026

या चारही सोमवारी विविध शिवमंदिरांमध्ये विशेष पूजा-अर्चा आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाणार आहे.

शिवामूठ म्हणजे नेमकं काय?

महाराष्ट्रातील श्रावण परंपरेमध्ये ‘शिवामूठ’ या विधीला विशेष स्थान आहे. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी शिवलिंगावर विशिष्ट धान्याची एक मूठ अर्पण केली जाते. या परंपरेला काही ठिकाणी ‘शिवमुष्टीव्रत’ असेही म्हटले जाते.

प्रत्येक सोमवारी अर्पण केले जाणारे धान्य वेगळे असते.

पहिला सोमवार – तांदूळ

पहिल्या सोमवारी शिवलिंगावर तांदळाची शिवामूठ अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

दुसरा सोमवार – तीळ

दुसऱ्या सोमवारी तिळाची मूठ अर्पण केली जाते.

तिसरा सोमवार – मूग

तिसऱ्या सोमवारी मूग अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

चौथा सोमवार – गहू

श्रावणातील चौथ्या आणि शेवटच्या सोमवारी गव्हाची शिवामूठ अर्पण केली जाते.

ही परंपरा केवळ धार्मिक विधी म्हणून नव्हे, तर धान्य, अन्न आणि निसर्गाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची सांस्कृतिक परंपरा म्हणूनही पाहिली जाते.

श्रावणी सोमवारचे धार्मिक महत्त्व

श्रावणी सोमवारी उपवास करून भगवान शिवाची आराधना केल्याने मनोकामना पूर्ण होतात, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. अनेक भाविक या दिवशी शिवलिंगावर पाणी आणि दूध अर्पण करतात. बेलपत्र, धतुरा, फुले आदी पूजासाहित्याने शिवपूजा केली जाते.

काही भाविक चारही सोमवार उपवास करण्याचा संकल्प करतात, तर काही जण आपल्या श्रद्धेनुसार एखादा किंवा अधिक सोमवार उपवास करतात. उपवासासोबतच शिवमंदिरात दर्शन घेणे, मंत्रजप, अभिषेक आणि धार्मिक वाचन करण्याचीही परंपरा आहे.

श्रावणातील प्रमुख सणांचीही रेलचेल

श्रावण महिना सुरू झाल्यानंतर विविध सण आणि धार्मिक पर्वांना सुरुवात होते. त्यामुळे हा महिना सण-उत्सवांनीही गजबजलेला असतो.

श्रावणी सोमवार – भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी विशेष दिवस.

नागपंचमी – नागदेवतेच्या पूजेचा महत्त्वाचा सण. महाराष्ट्राच्या अनेक भागांत नागपंचमीला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे.

पुत्रदा एकादशी – श्रावणातील महत्त्वाच्या एकादशींपैकी एक. या दिवशी भाविक उपवास आणि विष्णूची आराधना करतात.

रक्षाबंधन – भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचे आणि नात्याचे प्रतीक असलेला हा सण श्रावणी पौर्णिमेला साजरा केला जातो.

नारळी पौर्णिमा – विशेषतः कोकण आणि समुद्रकिनारी भागात मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाणारी पौर्णिमा. समुद्राला नारळ अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

श्रावणी पौर्णिमा – धार्मिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची पौर्णिमा असून विविध ठिकाणी या दिवशी वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरा पाळल्या जातात.

गोकुळाष्टमी – भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माचा उत्सव. मात्र पंचांगानुसार त्याची तिथी काही वेळा भाद्रपद महिन्यात येऊ शकते.

निसर्ग आणि अध्यात्माचा अनोखा संगम

श्रावणाची खरी ओळख केवळ धार्मिकतेपुरती मर्यादित नाही. पावसाळ्याच्या काळात डोंगर-दऱ्या, शेतशिवार आणि परिसर हिरवाईने नटतो. नद्या, ओढे आणि धबधबे प्रवाहित होतात. या निसर्गरम्य वातावरणात मंदिरांमध्ये होणारी घंटानाद, अभिषेक आणि मंत्रोच्चार यामुळे वातावरण अधिकच प्रसन्न होते.म्हणूनच श्रावणाला निसर्गाच्या सान्निध्यात अध्यात्म अनुभवण्याचा महिना असेही म्हटले जाते.

‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमणार मंदिर परिसर

उद्यापासून सुरू होणाऱ्या श्रावण महिन्यामुळे राज्यभरातील शिवमंदिरांमध्ये भाविकांची वर्दळ वाढणार आहे. पहाटेपासून दर्शनासाठी रांगा, अभिषेक, पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन होणार आहे. विशेषतः चारही श्रावणी सोमवारांना मंदिर परिसरात भक्तीमय वातावरण पाहायला मिळेल.

श्रावण म्हणजे श्रद्धेचा, भक्तीचा आणि संस्कृतीचा उत्सव. त्यामुळे 13 ऑगस्टपासून सुरू होणारा यंदाचा श्रावण मास भाविकांसाठी विशेष ठरणार असून चार श्रावणी सोमवार, शिवामूठ आणि विविध सणांमुळे संपूर्ण महिना भक्तिमय होणार आहे.

टीप : श्रावणातील सण-तिथी स्थानिक पंचांग आणि प्रदेशानुसार काही प्रमाणात बदलू शकतात. धार्मिक विधी किंवा व्रतासाठी आपल्या स्थानिक पंचांगातील तिथी ग्राह्य धरावी.